Манж чин улсын 12 хаан 12 хатан

Манж Чин улс 1616-1911 он

1. Нурхачи (努尔哈赤) (1616–1626) Ехэ Нара овогт хатан (孝慈高皇后) (Хожим нас барсны дараа их хатан цол хүртсэн)

2. Хунтайши (皇太极) (1626–1643) Борогжин овогт хатан (孝端文皇后) – Монгол гаралтай

3. Шүньжи (顺治帝) (1643–1661) Борогжин овогт хатан (孝庄文皇后) – Монгол, Чин улсын хамгийн алдартай их хатадын нэг

4. Канси (康熙帝) (1661–1722) Хэсэри овогт хатан (孝诚仁皇后)

5. Ёнжэн (雍正帝) (1722–1735) Ула Нара овогт хатан (孝敬宪皇后)

6. Чяньлун (乾隆帝) (1735–1796) Фүча овогт хатан (孝贤纯皇后)

7. Жячин (嘉庆帝) (1796–1820) Хитара овогт хатан (孝淑睿皇后)

8. Даогуан (道光帝) (1820–1850) Ниухуру овогт хатан (孝穆成皇后)

9. Сяньфэн (咸丰帝) (1850–1861) Ниухуру овогт хатан (孝贞显皇后) (Хожмын Их хатан Цы Ань)

10. Тунжи (同治帝) (1861–1875) Алути овогт хатан (孝哲毅皇后)

11. Гуансю (光绪帝) (1875–1908) Ехэ Нара овогт хатан (隆裕皇后)

12. Сюаньтун – Пү И (宣统帝) (1908–1912) Гобуло овогт Ваньжун (婉容皇后)

1. Нурхач (1616–1626) Манж улс байгуулагдсан

Гол нөлөө: Монгол–Манж харилцааны эхлэл

•Хорчин, Харчин зэрэг Өвөр Монголын аймгуудыг холбоотон болгосон

•Монгол ноёдтой удам угсааны гэрлэлт хийж холбоо тогтоосон

•Монгол цэргийг Манжийн армийн эх суурь болгож ашигласан

👉 Үр дүн: Монгол аймгууд Манжид аажмаар татагдах эхлэл тавигдсан

________________________________________

2. ХунТайши (1626–1643)

Гол нөлөө: Монголыг захиргаанд оруулах суурь

•“Монгол” нэрийг албан ёсоор хэрэглэж, хошуу–аймгийн тогтолцоо бий болгосон

•Монгол ноёдыг Манжийн язгууртны зэрэгт оруулсан

•Өвөр Монгол бараг бүрэн Манжийн мэдэлд орсон

👉 Үр дүн: Монголын дотоод улс төрийн нэгдэл задарч эхэлсэн

________________________________________

3. Шүньжи (1644–1661)

Гол нөлөө: Манж Чин улс байгуулагдаж, Монгол албан ёсоор дагаар орсон

•Бээжинд Чин гүрэн тогтсоноор Монгол Манжийн нэг хэсэг болсон

•Монгол ноёдыг хаанд шууд тангараг өргүүлэх тогтолцоо бий болсон

•Буддын шашныг төрийн хамгаалалтад авсан

👉 Үр дүн: Монголын тусгаар тогтнолын байдал бодитоор дууссан

________________________________________

4. Канси (1661–1722)

Гол нөлөө: Халх Монголыг бүрэн эрхшээлд оруулсан

•1691 оны Долоннуурын чуулган – Халх Манжид дагаар орсон

•Зүүнгарын Галдан бошигтыг бут цохисон

•Монголыг Оросоос тусгаарлах буфер бүс болгосон

👉 Үр дүн: Монгол дотоод дайнаас ангижирсан ч бүрэн хараат болсон

________________________________________

5. Юнжэн (1722–1735)

Гол нөлөө: Захиргааны хатуу хяналт

•Монголд суух Манж амбан-ын эрхийг нэмэгдүүлсэн

•Халх ноёдын эрх мэдлийг танаж, шууд захиргаа тогтоосон

•Шашныг төрийн хяналтад оруулсан

👉 Үр дүн: Монголын дотоод бие даасан байдал улам багассан

________________________________________

6. Чяньлун (1735–1796)

Гол нөлөө: Манжийн ноёрхлын оргил

•Зүүнгарын хаант улсыг бүрмөсөн устгасан

•Баруун Монгол (Ойрад)-ыг бутарган, Халхтай дахин нэгдэх боломжийг хаасан

•Монголчуудын нүүдэл, зэвсэглэлд хатуу хяналт тогтоосон

•Монгол Төвдийг бүрэн захирч эхэлсэн

👉 Үр дүн: Монголын нэгдэл дахин сэргэшгүй болов

________________________________________

7. Жяцин (1796–1820)

Гол нөлөө: Сулралын эхлэл

•Монголын засаг захиргаа сулран, авлига нэмэгдсэн

•Хятадын худалдаачид Монголд хүчтэй нэвтэрсэн

•Хошууд өрөнд орж эхэлсэн

👉 Үр дүн: Эдийн засгийн хараат байдал гүнзгийрсэн

________________________________________

8. Даогуан (1820–1850)

Гол нөлөө: Эдийн засгийн доройтол

•Монголд өрийн барьцаа, газрын асуудал хурцдав

•Хятадын тариачдыг нууцаар суурьшуулах эхлэл тавигдсан

•Манжийн хяналт сулрав

👉 Үр дүн: Монголын уламжлалт нүүдэлд сөргөөр нөлөөлсөн

________________________________________

9. Сяньфэн (1850–1861)

Гол нөлөө: Бослого, эмх замбараагүй байдал

•Тайпины бослогын улмаас Манж Монголд анхаарал тавих чадваргүй болсон

•Монголд хамгаалалт, захиргаа суларсан

👉 Үр дүн: Монгол өөрийгөө хамгаалах боломж хайж эхэлсэн

________________________________________

10. Тунжи (1861–1875)

Гол нөлөө: Хожуу үеийн “шинэчлэл”

•Монголд хязгаарлагдмал шинэчлэл хийх оролдлого

•Хятадын суурьшлыг албан бусаар тэвчсэн

👉 Үр дүн: Монголын газар нутгийн алдагдал эрчимжив

________________________________________

11. Гуаншюй (1875–1908)

Гол нөлөө: Монголд заналхийлсэн шинэ бодлого

•“Шинэ засгийн бодлого” (1901–1908)

•Монголд хятадуудыг олноор суурьшуулах, татвар нэмэх оролдлого

•Монголын ноёд, лам нарын эсэргүүцэл идэвхжив

👉 Үр дүн: Тусгаар тогтнолын үзэл эрс хүчтэй болсон

________________________________________

12. Сюаньтун – Пү И (1908–1911)

Гол нөлөө: Манжийн төгсгөл

•Төр барих бодит чадваргүй

•Манж Чин нуран унах үед Монгол боломж ашигласан

👉 Үр дүн: 1911.12.29 Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээв